(Gebaseer op ’n mediavrystelling deur Saai)
Die jongste jaarverslag van Onderstepoort Biological Products (OBP) vir 2024/25, wat pas aan die parlement se Portefeuljekomitee oor Landbou voorgelê is, lees soos ’n noodsein vir Suid-Afrika se dieregesondheidstelsel. Dit bevestig wat boere lankal vermoed: die land se enigste staatsvervaardiger van entstowwe is in ’n ernstige toestand – en die gevolge lê swaar op plaashekke regoor die land.
’n Bedryf op sy knieë
OBP het die afgelope jaar net 62% van sy teikens gehaal en ’n inkomste-tekort van R100 miljoen aangeteken. Die entiteit het weereens ’n gekwalifiseerde oudit ontvang – die vierde keer met dieselfde onopgeloste bevindings. Waar wins in 2023/24 nog op R231 miljoen gestaan het, het dit nou tot R186 miljoen gedaal.
Nog erger: entstofproduksie het met 24% gesak.
Dit klink dalk na koue syfers, maar vir boere beteken dit leë entstofrakke, langer wagtye en groter risiko’s vir uitbrekings van siektes soos bek-en-klouseer (BK) wat reeds die vleisbedryf en uitvoermarkte lamgelê het.
Verwaarlosing en verlore leierskap
Die probleme by OBP is nie nuut nie. Vir meer as ’n dekade worstel die instansie met swak bestuur, verouderde toerusting en die afwesigheid van permanente leierskap. Daar is geen voltydse uitvoerende hoof of finansiële hoof nie, geen GMP-sertifisering (Good Manufacturing Practice) nie, en geen duidelike plan om die agterstande in produksie aan te spreek nie.
Intussen lê toerusting wat reeds in 2018 aangekoop is nog steeds ongebruik in stoorkamers.
Boere vra al jare: Hoe lank nog moet ons wag vir oplossings – terwyl kuddes aan voorkombare siektes uitgelewer word?
’n Krisis met duur gevolge
Hierdie is nie bloot ’n “staatsinstelling in moeilikheid” nie – dit is ’n nasionale krisis wat voedselsekuriteit en ekonomiese stabiliteit bedreig. Suid-Afrika se vee-uitvoere bly beperk, wat miljarde se inkomste kos en talle plattelandse werksgeleenthede raak.
“Boere kan nie hul kuddes met beloftes of PowerPoint-aanbiedings inent nie,” sê ’n frustrasie wat deesdae wyd gehoor word.
Elke verlore dosis beteken verlore inkomste, en elke siekte-uitbreking laat die herstelpad net langer.
Wie dra die skuld – en wat nou?
Volgens die landbou-organisasie Saai is die Departement van Landbou medepligtig aan die verval deur OBP teen aanspreeklikheid te beskerm, ten spyte van jare se swak prestasie.
Saai roep op tot:
- die onmiddellike aanstelling van bekwame leiers by OBP,
- ’n onafhanklike ondersoek na die entiteit se bedrywighede en produksievermoë, en
- die oorweging van publiek–private vennootskappe om die vervaardiging van noodsaaklike entstowwe weer op dreef te kry.
Die Parlement, meen Saai, moet ondersoek instel na DL se hantering van OBP, die herhalende ouditmislukkings, en die agteruitgang van dieregesondheidsbeskerming.
’n Skandaal van verwaarlosing
Die krisis by OBP is nie meer net ’n bestuursprobleem nie – dit is ’n skandaal van jare se verwaarlosing, politieke inmenging en burokratiese traagheid. En intussen betaal Suid-Afrikaanse boere die prys.
Saai sê hulle sal voortgaan om saam met die Parlement, die Ouditeur-generaal en ander landbouvennote druk te plaas vir hervorming – hervorming wat entstofsekerheid herstel en die lewensbestaan van boere beskerm.
Om die volledige verslag te lees volg die skakel hieronder: