Deur Thabiso Rulashe, uitvoerende hoof van strategie en beleggersverhoudinge by Santam

Die komende somer kan groter droogte-, landbou- en ekonomiese risiko’s meebring namate die klimaatverskynsel versterk.

Suid-Afrika gaan die somerseisoen binne met ’n El Niño wat moontlik die sterkste kan word wat nog aangeteken is. Die land se ENSO-verwysingsgroep, ’n paneel van vooraanstaande plaaslike klimaatwetenskaplikes, verwag dat die verskynsel tussen November 2026 en Februarie 2027 ’n hoogtepunt kan bereik. Vir Thabiso Rulashe, uitvoerende hoof van strategie en beleggersverhoudinge by Santam, lê die kommer nie net by die vooruitsig van warmer, droër toestande nie, maar by die breër uitwerking daarvan op ’n reeds kwesbare ekonomie.

El Niño hou verband met die periodieke verwarming van die Stille Oseaan se oppervlakwater en bring dikwels warmer, droër toestande na Suider-Afrika. Die huidige gebeurtenis het reeds tot ’n volwasse en versterkende oseaan-atmosfeerverskynsel ontwikkel, terwyl die Suid-Afrikaanse Weerdiens ook teen stygende temperature en groter klimaatswisselvalligheid hierdie seisoen gewaarsku het.

Die tydsberekening kon kwalik slegter wees. Die Suid-Afrikaanse Reserwebank het El Niño in sy Monetêre Beleidskomitee-verklaring van Mei 2026 as ’n bykomende inflasierisiko geïdentifiseer. Die bank het gewaarsku dat ’n ernstige gebeurtenis verdere druk op ekonomiese groei en pryse kan plaas in ’n stadium waarin die ekonomie min ruimte het om nog ’n skok te absorbeer.

“Laer reënval kan plantbesluite en opbrengste beïnvloed, terwyl groter druk op waterbronne produksiekoste kan verhoog en produksie kan beperk.”

Waar La Niña dikwels groter vloedrisiko meebring, is droogte een van El Niño se belangrikste bedreigings. Dit kan laer landbouproduksie, groter druk op waterbronne en ’n hoër veldbrandrisiko tot gevolg hê.

Suid-Afrika se ENSO-verwysingsgroep wys egter daarop dat ’n sterk El Niño nie noodwendig beteken dat die hele land ’n eenvormig droë seisoen sal beleef nie. Selfs tydens ernstige El Niño-gebeurtenisse kan ’n korter, natter tydperk in die laat lente voorkom.

Twee opeenvolgende goeie reënseisoene beteken dat damvlakke tans gesonder is, terwyl die rekordmielie-oes van 2025/26 ook ’n mate van beskerming bied. Wetenskaplikes waarsku egter dat hierdie buffers nie verliese gedurende die komende seisoen uitsluit nie. Die risiko vir landbou en sakeonderbrekings bly werklik.

Wat die 2026/27-siklus daarom besonder kommerwekkend maak, is nie net die klimaatsverskynsel self nie, maar die ekonomiese omgewing waarin dit plaasvind.

Wanneer klimaatsrisiko ekonomiese risiko word

Die groeiende ekonomiese koste van uiterste weer word reeds wêreldwyd gevoel. Oor die afgelope 50 jaar het die ekonomiese koste van rampe byna verdriedubbel.

Die Verenigde Nasies se Kantoor vir Ramp-risikovermindering beraam dat wêreldwye rampverliese nou meer as USD 2 biljoen per jaar beloop wanneer indirekte en ekosisteemverwante koste ook in berekening gebring word.

Afrika se kwesbaarheid is besonder opvallend. Die vasteland is verantwoordelik vir minder as 4% van wêreldwye kweekhuisgasvrystellings, maar sy groot afhanklikheid van klimaatsensitiewe sektore soos landbou, tesame met infrastruktuurbeperkings en beperkte vermoë om aan te pas, laat baie lande buitengewoon kwesbaar vir droogtes en oorstromings.

In Suid-Afrika kan klimaatskokke nie bloot as omgewingsgebeure beskou word wanneer die gevolge daarvan voedselveiligheid, mense se lewensbestaan en ekonomiese groei direk raak nie.

Landbou eerste in die vuurlinie

Landbou is een van die sektore wat die meeste aan ’n langdurige droë tydperk blootgestel is. Laer reënval kan plantbesluite en opbrengste beïnvloed, terwyl groter druk op waterbronne produksiekoste kan verhoog en produksie kan beperk.

Laer landbouproduksie kan ook na voedselpryse deurwerk en verdere druk op huishoudelike besteding plaas.

Voorsieningskettings kan ook onder druk kom

Ondernemings sal op hul beurt die gevolge verder deur die waardeketting voel. ’n Langdurige droë tydperk kan bedrywighede en voorsieningskettings ontwrig, veral waar ondernemings sterk van water of landbou-insette afhanklik is.

Wanneer verliese wel voorkom, maak ’n reeds inflasionêre omgewing herstel duurder. Stygende brandstofpryse, ingevoerde onderdele en herstelkoste vloei uiteindelik direk deur na die koste van versekeringseise.

Huishoudings het min ruimte vir nóg druk

Dit is egter waarskynlik verbruikers wat die impak die sterkste sal voel.

DebtBusters se 2026 Money-Stress Tracker het bevind dat 72% van Suid-Afrikaners geldverwante stres ervaar, terwyl 53% meer as 40% van hul netto inkomste aan skuldterugbetalings bestee.

Indien voedsel en ander noodsaaklike uitgawes verder styg, sal huishoudings minder ruimte hê om onverwagte koste te absorbeer. Sommige mense kan gevolglik maniere soek om hul maandelikse uitgawes te verminder, onder meer deur hul versekeringsdekking te verminder of te kanselleer.

Dit skep ’n kommerwekkende paradoks: mense kan juis minder finansieel beskerm raak wanneer hul blootstelling aan risiko groter word.

Berei voor voordat die krisis toeslaan

Suid-Afrika se ENSO-verwysingsgroep meen dat hierdie El Niño moontlik die sterkste kan word wat nog aangeteken is. Presies hoe ernstig dit sal wees en hoe eweredig die gevolge oor die land gevoel sal word, bly egter onseker.

Dié onsekerheid behoort nie ’n rede vir selfvoldaanheid te wees nie. Dit is noodsaaklik dat Suid-Afrika nou reeds die vermoë ontwikkel om ’n reeks moontlike uitkomste te hanteer voordat ’n klimaatsgebeurtenis in ’n ramp ontaard.

Vir Santam beteken dit dat die maatskappy nie net as risikodraer optree nie, maar ook in groter weerbaarheid belê.

“Namate klimaatsrisiko en ekonomiese kwesbaarheid al hoe sterker met mekaar verweef raak, word weerbaarheid belangriker as ooit.”

Santam se Partnership for Risk and Resilience (P4RR) is in 2012 gestig en werk saam met die regering, staatsbeheerde instellings, akademiese instellings en gemeenskapsorganisasies om ramp-risikobestuur op munisipale vlak te versterk.

Santam se vennootskap met die Suid-Afrikaanse Weerdiens het ook vroeë waarskuwingsvermoë versterk deur ’n groeiende netwerk van outomatiese weerstasies.

Vroeë waarskuwing word al belangriker

Dit neem egter nie die behoefte aan ’n breër, gekoördineerde reaksie weg nie.

Die Nasionale Rampbestuursentrum het reeds met sy eie beplanning begin. Regering op alle vlakke behoort hierdie pogings nou voldoende te finansier en te versnel.

Beleggings in vroeë waarskuwingstelsels en munisipale rampbeplanning moet as dringend beskou word, eerder as opsionele besteding. Dit moet befonds en uitgebrei word voordat die seisoen sy hoogtepunt bereik en nie eers nadat die skade reeds aangerig is nie.

Ondernemings wat afhanklik is van water of landbou-insette behoort ook nou reeds hul voorsieningskettings teen moontlike ontwrigtings te toets.

Beter buffers, maar geen waarborg nie

El Niño begin dalk as ’n weerverskynsel, maar die gevolge daarvan kan veel verder strek.

Goeie waterreserwes en die rekordoes van 2025/26 gee Suid-Afrika hierdie keer ’n beter vertrekpunt. Die land se klimaatwetenskaplikes waarsku egter dat hierdie buffers nie die risiko van ernstige droogte en hitte uitskakel nie.

Dit verminder geensins die behoefte om voor te berei nie. Inteendeel, namate klimaatsrisiko en ekonomiese kwesbaarheid al hoe sterker met mekaar verweef raak, word weerbaarheid belangriker as ooit.

Hoe doeltreffend Suid-Afrika nou vir die moontlike uitkringeffekte voorberei, sal uiteindelik help bepaal hoeveel van die koste deur die land se ekonomie gedra sal word.