As jy ’n minimumloon verhoog in ’n ekonomie wat nie groei nie, koop jy nie noodwendig waardigheid nie. Jy koop dikwels minder werk.
Dít is presies wat Grond tot Mond in 2024 bevind het toe ons ’n peiling onder produsente gedoen het ná die minimumloon-aanpassing: 34% van boere wat reageer het, het aangedui dat hulle minder werkers gaan gebruik (afleggings), en 24% het gesê hulle gaan werksure verminder. Met ander woorde: wanneer die koste van arbeid vinniger styg as die vermoë om dit te dra, word werk self dikwels die eerste ding wat geknip word.
Wat die 2026-voorstel behels
Teen dié agtergrond het die debat oor die 2026-minimumloon nou weer opgevlam. Die Nasionale Minimumloonkommissie het ’n verhoging van die verbruikersprysindeks plus 1,5% vir 2026 voorgestel. AgriSA het kennis geneem van die voorstel en herhaal dat loonbesluite nie in ’n vakuum geneem kan word nie: landbou funksioneer in ’n omgewing van verhoogde kwesbaarheid, en arbeidskoste moet teen dié sektorspesifieke realiteite verstaan word.
TLU SA se waarskuwing: koste wat werk kan kos
TLU SA waarsku intussen dat nóg verpligte loonverhogings in die huidige ekonomiese klimaat werksverliese, meganisering en verdere armoede kan vererger. Die huidige minimumloon van R28,79 per uur word reeds betaal binne ’n ekonomie wat sukkel om te groei. Suid-Afrika se BBP-groei is na raming sowat 1,9%, ver onder die vlak wat nodig is om betekenisvolle werkskepping en ekonomiese herstel te ondersteun. Hierdie swak groei word verder ondermyn deur die energiekrisis, stygende insetkoste, korrupsie, beleids-onsekerheid en ’n staat wat toenemend nie daarin slaag om ’n gunstige sakeklimaat te skep nie.
“In ’n Grond tot Mond-peiling ná die 2024-minimumloon-aanpassing het 34% van boere aangedui dat hulle minder werkers gaan gebruik, en 24% dat hulle werksure gaan verminder.”
“Die regering se primêre taak is om ’n omgewing te skep waarin ondernemings winsgewend kan funksioneer. Sonder wins is daar geen belegging, geen uitbreiding en geen nuwe werksgeleenthede nie,” sê Bennie van Zyl, hoofbestuurder van TLU SA. “Wanneer die staat toenemend in produksiefaktore inmeng, veral deur loonvasstelling, word presies daardie groei ondermyn wat nodig is om armoede en werkloosheid aan te spreek.”
AgriSA: ’n brose sektor onder veelvuldige druk
Vir produsente en werkgewers het die afgelope jaar buitengewone kostedruk gebring. Diesel, elektrisiteit, saad, kunsmis, finansieringskoste en lone het almal skerp gestyg, terwyl marktoestande verswak het en belangrike uitvoermarkte verlore gegaan het. In landbou beteken dit dat feitlik elke komponent van produksie duurder geword het – sonder dat produsente die koste eenvoudig kan deurgee aan verbruikers.
AgriSA plaas hierdie realiteit in ’n groter raamwerk: die landbousektor is die afgelope jare geknou deur ernstige droogte, herhalende uitbrake van dieresiektes, stygende insetkoste en agteruitgang van infrastruktuur. Volgens die jongste BFAP-basislyn het die sektor ná beduidende inkrimpings van 4,6% in 2023 en 8,7% in 2024 nou eers met ’n brose herstel begin. Boonop plaas elektrisiteitstariefverhogings, wat in sekere landelike voorsieningslyne meer as 25% oorskry, tesame met stygende besproeiing-, logistiek-, nakoming- en privaatsekuriteitskoste produsente onder toenemende druk.
Die “skeidslyn”: wanneer papierwins werkwording word
Hier lê die kern van die saak: ’n minimumloonverhoging is op papier ’n verbetering, maar in die praktyk kan dit ’n skeidslyn word tussen “ek kan nog iemand aanhou” en “ek moet nou sny”. Dit is ook waarom die Grond tot Mond-peiling in 2024 so onrusbarend bly: boere se mees algemene “plan” om die verhoging te hanteer, was nie uitbreiding of nuwe aanstellings nie, maar minder poste en minder ure.
“Suid-Afrika se BBP-groei is na raming sowat 1,9% — ver onder die vlak wat nodig is om betekenisvolle werkskepping en ekonomiese herstel te ondersteun.”
Terselfdertyd bly werkloosheid op ’n krisisvlak van 33,9%. In só ’n konteks het elke beleidsbesluit oor lone verreikende gevolge. Wanneer arbeidskoste bo produktiwiteit en ekonomiese realiteite uitstyg, word ondernemings gedwing om arbeid te vervang met meganisasie, herstrukturering of afleggings. Die eindresultaat is minder werksgeleenthede en meer mense wat in die informele sektor of op staatstoelaes beland.
“’n Stelsel wat beoog om werkers te beskerm, maar terselfdertyd werkskepping vernietig, help uiteindelik niemand nie,” sê Van Zyl. “Dit is beter om meer mense in werk te kry teen volhoubare lone, as om minder mense teen administratief opgelêde vlakke in diens te hou terwyl miljoene uitgesluit bly.”
Uitvoerbedrywe en die stryd om mededingend te bly
AgriSA beklemtoon dat landbou ’n strategiese rol in landelike gebiede speel en steeds ’n groot werkgewer is, met byna een miljoen werkgeleenthede. Tog bly indiensneming in landbou besonder sensitief vir klimaatskokke, winsgewendheidsuitdagings en stygende insetkoste.
Uitvoergerigte bedrywe soos sitrus, tafeldruiwe, neute en wyn bly veral blootgestel aan stygende arbeidskoste. Hierdie bedrywe funksioneer in hoogs mededingende wêreldmarkte waar Suid-Afrikaanse produsente reeds strukturele uitdagings in die gesig staar. Dit sluit in hoë vragkoste, druk op hawens, ’n verswakte dieregesondheidstelsel wat marktoegang benadeel, en tariefhindernisse in prioriteitsmarkte. In hierdie omgewing is die handhawing van koste-mededingendheid noodsaaklik om werkgeleenthede en uitvoerinkomste te behou.
Moontlike alternatiewe en ’n bewysgegronde pad vorentoe
TLU SA voer aan dat loonbepaling groter ruimte moet laat vir markkragte soos vraag, aanbod, vaardighede, ervaring en produktiwiteit. Verder behoort daar ruimte te wees vir gedifferensieerde loonvlakke volgens sektor, streek, ondernemingsgrootte en ekonomiese werklikhede. Wat op ’n groot stedelike onderneming van toepassing is, kan nie sonder meer op ’n plaas of klein besigheid in ’n landelike gebied afgedwing word nie.
“Werkloosheid in Suid-Afrika bly op ’n krisisvlak van 33,9%.”
Die organisasie stel ook voor dat alternatiewe benaderings oorweeg moet word, soos gedeelde verantwoordelikheid tussen die staat en werkgewers. Dit kan byvoorbeeld geskied deurdat die staat ’n inkomste-aanvulling voorsien vir lae-inkomste werkers, terwyl werkgewers ’n basiese loon betaal. Só kan werkloosheid verminder word sonder om individuele ondernemings te verpletter, en kan maatskaplike toelaes geleidelik afgebou word namate meer mense volhoubaar in diens kom.
AgriSA sê hy bly verbind tot konstruktiewe betrokkenheid by die Departement van Indiensneming en Arbeid en die betrokke kommissie. Die organisasie sal voortgaan om te beywer vir ’n bewysgegronde beleidsbenadering wat beide werkerswelsyn en die langtermynvolhoubaarheid van Suid-Afrika se voedselsekerheid, landelike indiensneming en die winsgewendheid van landbou-ondernemings in ag neem.
In die lig van die huidige ekonomiese werklikheid, stygende insetkoste en rekordhoë werkloosheid, meen TLU SA dat daar geen ruimte is vir ’n verdere verhoging in die minimumloon nie. Die organisasie doen ’n beroep op die regering en die Minimumloonkommissie om beleid te volg wat werkskepping, volhoubare ondernemings en langtermyn ekonomiese groei vooropstel – nie korttermyn politieke simboliek nie.