Op Elandskloof, ’n gemeenskapseiendom naby Citrusdal, het iets besonders onlangs vorm aangeneem. Hier, waar die geskiedenis diep spore getrap het en die landskap lank reeds met uitdagings saamleef, staan daar nou ’n nuwe gemeenskapsentrum gebou uit die biomassa van indringerbome wat op die plaas verwyder is.
Dit is die soort storie wat verder strek as bakstene en mure. Dit gaan oor herstel, oor waardigheid en oor die slim benutting van iets wat gewoonlik net as ’n las beskou word.
Die boustene wat vir die sentrum gebruik is, is gemaak van swartwattel wat van die plaas se rivierlope verwyder is. Nadat die bome gekap en verwerk is, is die materiaal met ’n spesiaal ontwikkelde bindmiddel gemeng om ’n laekoolstof-boumengsel te vorm. Die resultaat is gewone grootte boustene met ’n buitengewone herkoms.
Die projek het op meer as een vlak waarde. Indringerplante bly een van die grootste bedreigings vir strategiese waterbrongebiede in Suid-Afrika. Waar hulle verwyder word, word waterbronne beter beskerm en die gevaar van verwoestende veldbrande verminder. In Elandskloof is sowat 8,5 hektaar skoongemaak as deel van hierdie proses.
Maar wat hierdie projek besonders maak, is dat die herstel van die landskap hand aan hand loop met die opbou van die gemeenskap. Vyf mense uit Elandskloof is opgelei om die stene te maak, en altesaam 18 000 stene is oor vier weke vervaardig vir die 8 m x 8 m-gebou. Dit beteken die nuwe sentrum is nie net vir die gemeenskap opgerig nie, maar grootliks ook deur hulle eie hande moontlik gemaak.
Die boumetode is ontwikkel deur die Kaapse onderneming nonCrete, saam met vennote soos ETH Zürich en die WNNR. Volgens die ontwikkelaars is die stene ligter as gewone beton, maar steeds sterk, brandbestand en termies doeltreffend. Dit help om geboue warmer in die winter en koeler in die somer te hou, terwyl minder van die tradisionele, koolstofintensiewe boumateriaal benodig word.
Vir Elandskloof is die gemeenskapsentrum meer as net ’n netjiese nuwe gebou. Dit is ook ’n moontlike beginpunt. Daar is reeds hoop dat dieselfde boumetode later vir behuising gebruik kan word, veral omdat baie mense in die gemeenskap steeds in informele strukture woon.
Die groter prentjie is net so betekenisvol. Elandskloof se grond word tans deur kleinboere vir vee, groente en die oes van inheemse plante soos wildeboegoe benut. Terselfdertyd word daar ook gekyk na verdere bewarings- en ontwikkelingsmoontlikhede op die plaas. Teen dié agtergrond voel hierdie projek soos iets wat mooi aansluit by die werklikheid van landelike Suid-Afrika: om met beperkte hulpbronne slim te werk, om die land te herstel en terselfdertyd nuwe geleenthede vir mense te skep.
In ’n tyd waarin water, vuur en volhoubaarheid al hoe dringender kwessies word, wys Elandskloof hoe ’n indringerplant in iets bruikbaars en betekenisvols omskep kan word. Waar wattels eens net water opgesuig en oewerlyne toegegroei het, help hulle nou om ’n gemeenskap se toekoms steen vir steen te bou.