Suid-Afrikaners eet jaarliks gemiddeld sowat 37 kg aartappels per persoon, ongeveer 4 kg meer as die wêreldgemiddeld. Verbruik het ook sedert 2007 merkbaar toegeneem, wat die gewas se belangrike plek in plaaslike huishoudings en die voedselwaardeketting bevestig.
Agter dié groeiende vraag lê egter ’n bedryf wat toenemend onder druk verkeer. Klimaatswisselvalligheid, stygende insetkoste, groot prysskommelings en minder beskikbare gewasbeskermingsopsies maak dit al moeiliker vir produsente om volhoubaar en winsgewend te boer. Navorsing, nuwe tegnologie en beter besluitneming gaan daarom ’n al groter rol in die toekoms van Suid-Afrika se aartappelbedryf speel.
Aartappels is volgens Aartappels SA die vierde mees verbruikte stapelvoedsel in Suid-Afrika, ná mielies, koring en rys. Dit is ’n bekostigbare bron van energie en voeding en speel regdeur die jaar ’n belangrike rol in huishoudelike voedselvoorsiening.
Die gewas word in verskillende produksiegebiede en oor uiteenlopende plant- en oestye verbou, wat help om ’n deurlopende aanbod aan die mark te verseker. Limpopo en die Vrystaat lewer van die grootste bydraes tot die land se jaarlikse produksie van sowat 2,5 miljoen ton.
Gebiede soos die Sandveld in die Wes-Kaap, Bethlehem en die Noord-Kaap voorsien aartappels gedurende verskillende seisoenale vensters en help só om beskikbaarheid regdeur die jaar te handhaaf.
Opbrengste toon verbetering
Suid-Afrika is die derde grootste aartappelprodusent in Afrika, ná Egipte en Algerië. Die land se oes is die afgelope dekade van ongeveer 50 000 ha afkomstig.
Die gemiddelde opbrengs het gedurende die afgelope vyf jaar tot ongeveer 50 ton per hektaar gestyg, teenoor sowat 45 ton per hektaar vroeër in die dekade. Dit dui daarop dat produsente, ondanks moeiliker produksietoestande, daarin slaag om meer uit bestaande aanplantings te haal.
Plaaslike verbruik neem ook toe. Die hoeveelheid aartappels wat jaarliks per persoon verbruik word, het van ongeveer 31 kg in 2007 tot sowat 37 kg in 2023 gestyg. Dit is hoër as die wêreldgemiddeld van ongeveer 33 kg per persoon.
“Die gemiddelde opbrengs het tot ongeveer 50 ton per hektaar gestyg.”
Verstedeliking en huishoudelike inkomste beïnvloed verbruik sterk, terwyl tussen 40% en 50% van Suid-Afrika se aartappels deur varsproduktemarkte verkoop word.
Daar is volgens Aartappels SA ook ruimte vir groei in die plaaslike verwerkingsmark. Suid-Afrika is ’n netto uitvoerder van vars aartappels, maar terselfdertyd een van die voorste invoerders van verwerkte aartappelprodukte soos bevrore skyfies.
Produksierisiko neem toe
Hoewel die bedryf op die oog af bestendig vertoon, word aartappelprodusente met toenemende risiko gekonfronteer. Wisselvallige klimaatstoestande, stygende insetkoste en groot skommelinge in produsentepryse maak produksiebesluite al moeiliker.
Die aantal beskikbare gewasbeskermingsopsies neem boonop wêreldwyd af. Ouer chemiese produkte word weens strenger regulasies en veranderende veiligheids- en omgewingsvereistes vinniger uitgefaseer as wat nuwe oplossings tot die mark toetree.
Aartappels is besonder vatbaar vir ontwrigtings in die produksiesiklus. Minder opsies om onkruid, peste en siektes te beheer, kan produsente se buigsaamheid beperk en tot hoër produksiekoste en groter risiko lei.
Chris Steyn, landbou-ekonoom by Syngenta Suid-Afrika, sê voortgesette belegging in landbounavorsing en -ontwikkeling is daarom noodsaaklik.
“Innovasie in die landbou gaan nie bloot oor die bekendstelling van nuwe produkte nie. Dit gaan daaroor om produsente toegang te gee tot tegnologie wat produktiwiteit, winsgewendheid en volhoubaarheid terselfdertyd kan verbeter,” sê hy.
Meer doelgerigte oplossings
Volgens Steyn verskuif die ontwikkeling van gewasbeskerming toenemend na meer doelgerigte en betroubare tegnologie wat aan veranderende omgewings-, regulatoriese en verbruikersverwagtinge voldoen.
Nuwe benaderings sluit ook biologiese produkte soos biostimulante in, wat plante kan help om hul genetiese potensiaal beter te bereik.
“Digitale platforms kan produsente help om hul beplanning, tydsberekening en oorsig oor bedrywighede gedurende die produksiesiklus te verbeter.”
Tegnologie alleen is egter nie voldoende nie. Selfs ’n doeltreffende gewasbeskermingsproduk lewer slegs die gewenste waarde wanneer dit op die regte tyd, onder die regte toestande en as deel van ’n geïntegreerde produksiestrategie toegedien word.
Dit is een van die redes waarom digitale landbou ’n al hoe groter rol in aartappelproduksie speel. Digitale platforms kan produsente help om hul beplanning, tydsberekening en oorsig oor bedrywighede gedurende die produksiesiklus te verbeter.
Beter besluitneming in die land kan tot meer doeltreffende hulpbrongebruik, sterker opbrengste en ’n laer omgewingsimpak bydra.
Navorsing verg langtermynbelegging
Die toekoms van die bedryf sal nie slegs afhang van die beskikbaarheid van nuwe tegnologie nie, maar ook van ’n omgewing waarin voortgesette investering in landbounavorsing ondersteun word.
Die ontwikkeling van nuwe produkte en tegnologie kan lank duur. Toenemende regulatoriese vereistes en die beskerming van navorsing en intellektuele eiendom beïnvloed ook hoe vinnig nuwe oplossings produsente bereik.
Sonder volgehoue investering in navorsing en innovasie sal produsente oor minder alternatiewe beskik om op veranderende klimaats-, plaag-, siekte- en markuitdagings te reageer.
Die aartappelbedryf se vermoë om jaarliks miljoene verbruikers te voed, sal uiteindelik afhang van veerkragtige produksiestelsels en produsente wat toegang het tot verantwoordelike gewasbeskerming, toepaslike tegnologie en betroubare inligting.
Deur navorsing, digitale hulpmiddels en beter produksiebesluite te kombineer, kan die bedryf voortgaan om opbrengste te verbeter en terselfdertyd sy natuurlike hulpbronne meer doeltreffend te benut.