Boere hoef nie meer net op staatsgedrewe BKS-inentingsveldtogte te wag om hul kuddes te beskerm nie. Produsente kan reeds aansoek doen om self hul beeste in te ent en entstof deur ’n veearts te bekom, terwyl private vervaardigers nou ook die geleentheid kry om die plaaslik ontwikkelde LNR-entstof op groter skaal te vervaardig.
Die jongste stap in Suid-Afrika se veranderende benadering tot bek-en-klouseer (BKS) het op 21 September gekom toe die Landbounavorsingsraad (LNR) en sy raad ingestem het dat kwalifiserende plaaslike en internasionale maatskappye onder lisensie toegang tot die LNR se intellektuele eiendom kan kry om sy BKS-entstof te vervaardig.
Die LNR se entstof is volgens die Departement van Landbou geskik vir die BKS-stamme wat plaaslik voorkom en vereis ’n enkele jaarlikse toediening. Die groot probleem was egter produksiekapasiteit: die LNR kan dit tans nie in die volumes vervaardig wat Suid-Afrika benodig nie. Die nuwe lisensiemodel is daarop gemik om dié bottelnek te help verlig.
Nie meer net een produksieroete nie
Die besluit beteken dat die LNR nie meer die enigste moontlike vervaardigingsroete vir sy plaaslik ontwikkelde entstof hoef te wees nie. Geskikte private vervaardigers sal onder voorwaardelike lisensieooreenkomste die LNR-tegnologie kan gebruik om entstof te vervaardig. Dit beteken egter nie dat enige onderneming bloot ’n produksielyn kan begin nie. Vervaardigers sal steeds aan die nodige wetenskaplike, regulatoriese, bioveiligheids-, vervaardigings- en gehaltevereistes moet voldoen.
Die LNR gaan terselfdertyd voort om sy eie vervaardigingskapasiteit uit te brei. Inkomste wat uit lisensieooreenkomste verkry word, sal volgens die Departement geoormerk word om die LNR se eie BKS-entstofproduksie verder op te bou. Die Departement waarsku ook dat die nuwe vervaardigingsmodel nie oornag groot hoeveelhede entstof gaan oplewer nie, omdat lisensiëring en die vestiging van geskikte produksiekapasiteit eers afgehandel moet word.
TLU SA het die besluit verwelkom. Bennie van Zyl, hoofbestuurder van TLU SA, sê groter private betrokkenheid kan addisionele produksiekapasiteit ontsluit en die beskikbaarheid van entstof verbeter. Volgens TLU SA kan groter deelname deur bevoegde vervaardigers uiteindelik ook meer mededinging skep en moontlik koste help beperk, hoewel die finale prys van entstof van lisensievoorwaardes, regulasies, vervaardigingskoste en produksievolume sal afhang.
Boere hoef ook nie net vir staatsinenting te wag nie
Die verandering by die LNR is egter net een deel van ’n groter skuif. Die regering het reeds in Julie ’n stelsel ingestel waardeur veeeienaars en -bestuurders kan aansoek doen om as ’n “Authorised Person” geregistreer te word. Sodra hulle goedgekeur is en die vereiste kennisgewing gegee het, kan hulle BKS-entstof deur ’n gemagtigde veearts in hul omgewing bekom en hul eie diere inent.
Dit beteken ’n produsent met die middele om proaktief te ent, hoef nie noodwendig te wag totdat ’n staatsinentingspan by sy plaas uitkom of entstof deur ’n staatsprogram aan hom toegeken word nie. Teen 4 September het meer as 1 000 boere reeds op die Departement se stelsel geregistreer om as gemagtigde persone hul eie beeste te kan inent. Minister van Landbou Willie Aucamp het produsente wat dit kan bekostig aangemoedig om van dié roete gebruik te maak.
Boere kan die Departement se eie BKS-aanmeldingstelsel gebruik of van goedgekeurde private platforms soos dié van Red Meat Industry Services (RMIS), SAAI en Buffalo Analytics gebruik maak. Die inligting wat deur dié platforms ingedien word, word met die Departement gedeel om nasionale rekordhouding en naspeurbaarheid te behou.
Hoe werk dit vir ’n boer?
Self-inenting beteken nie dat BKS-entstof nou soos ’n gewone produk gekoop en na goeddunke gebruik kan word nie. ’n Veeboer of bestuurder moet eers deur die Departement se BKS Reporting System aansoek doen om as ’n gemagtigde persoon goedgekeur te word. Daarna moet die voorneme om te ent vooraf by die provinsiale direkteur van veeartsenydienste of die betrokke staatsveearts aangemeld word. Nadat dié kennisgewing gedoen is, kan die nodige entstof direk deur ’n gemagtigde veearts in die omgewing bekom word. Ná inenting moet besonderhede van die diere, die entstof wat gebruik is en die ligging van die plaas binne 14 dae aan die staatsveearts gerapporteer word.
Die regering behou dus steeds toesig oor wie ent, watter entstof gebruik word en waar diere ingeënt word. Dit is veral belangrik vir naspeurbaarheid en vir Suid-Afrika se toekomstige pogings om weer internasionale erkenning van sy BKS-status te verkry. Boere wat aan die vrywillige private inentingsprogram deelneem, dra self die koste van die entstof. Die regering sal egter voortgaan om entstof beskikbaar te stel waar nuwe uitbrekings voorkom en aan produsente wat dit nie self kan bekostig nie.
OBP onder groter druk
Die skuif na groter private deelname kom ook op ’n tydstip wanneer vrae oor Onderstepoort Biological Products (OBP), wat ’n belangrike rol in die invoer, berging en verspreiding van BKS-entstof speel, toenemend na vore kom.
Saai het vandeesweek gevra vir ’n ondersoek na onder meer BKS-entstofpryse, verkryging en OBP se produksievermoë. Die organisasie verwys ook na inligting wat aan die Parlement voorgelê is waarvolgens ingevoerde BKS-entstowwe sowat 94% van OBP se plaaslike verkope in die laaste kwartaal van die 2025/26-boekjaar uitgemaak het.
Saai meen daar moet ook duidelikheid kom oor verskille tussen pryse wat volgens berigte aan sekere staatsinstellings gehef is en pryse wat deur private verkrygingskanale beskikbaar was. Die organisasie benadruk egter dat bewerings oor onreëlmatighede behoorlik ondersoek moet word en dat geen bevinding van skuld nog gemaak is nie.
Daar is reeds langer vrae oor OBP se plaaslike vervaardigingsvermoë. Die instelling het R492 miljoen van die staat ontvang vir die modernisering van sy entstofvervaardigingsfasiliteit om aan internasionale Good Manufacturing Practice-standaarde te voldoen, maar die projek is nie voltooi soos oorspronklik beplan nie.
Teen dié agtergrond kry die besluit om private vervaardigers en verspreidingskanale ’n groter rol te gee verdere betekenis. Dit verminder Suid-Afrika se afhanklikheid van ’n enkele staatsgedrewe roete vir die verkryging en uiteindelike vervaardiging van noodsaaklike vee-entstowwe. Vir produsente gaan dit uiteindelik oor iets baie prakties: genoeg van die regte entstof, betyds beskikbaar en teen ’n prys wat verantwoord kan word.
Plaaslike entstof kan ’n groter rol speel
Teen vroeg in September het die regering en privaatsektor reeds saam meer as 23 miljoen dosisse BKS-entstof ingevoer om die uitbreking te help beheer. Die nuwe plan is egter om Suid-Afrika se eie vervaardigingsvermoë veel sterker te maak.
TLU SA sê inligting van veeartse en akademici wat met BKS werk, dui daarop dat die LNR-entstof besonder geskik is vir virusstamme wat tans in Suid-Afrika voorkom. Die Departement van Landbou sê die LNR-entstof vereis een jaarlikse toediening. TLU SA meen dit kan ’n praktiese voordeel vir boere inhou omdat sommige ingevoerde entstowwe volgens die organisasie vir korter tydperke immuniteit bied en dus meer gereelde inenting kan vereis.
Om seker te maak dat beskikbare entstowwe steeds goed by virusse in omloop pas, gaan die LNR in Oktober verteenwoordigende Suid-Afrikaanse BKS-virus-isolate na die Pirbright Institute in die Verenigde Koninkryk stuur vir ’n verdere ronde entstofpassingstoetse. Die toetsing sal plaaslike én ingevoerde entstowwe insluit.
Meer beheer, maar steeds streng gereguleer
Vir boere is die groter verandering dus nie net dat meer BKS-entstof moontlik vervaardig kan word nie. Die stelsel beweeg na ’n model waarin die privaatsektor ’n groter rol kan speel vanaf die vervaardiging en invoer van entstof tot die verspreiding daarvan deur veeartse, terwyl produsente onder bepaalde voorwaardes self hul kuddes kan inent. Die staat bly egter verantwoordelik vir die regulatoriese raamwerk, siektebeheer, naspeurbaarheid en verslagdoening.
Van Zyl sê TLU SA beskou die groter betrokkenheid van private vervaardigers as ’n belangrike stap, maar dat die voordeel daarvan uiteindelik sal afhang van hoe vinnig die lisensie- en regulatoriese prosesse afgehandel kan word. Vir produsente kan die kombinasie van groter vervaardigingskapasiteit en die vermoë om self proaktief entstof te bekom uiteindelik een van die grootste praktiese veranderings aan Suid-Afrika se BKS-beheerprogram wees: boere kry meer opsies om hul eie kuddes te beskerm, sonder dat die beheer en naspeurbaarheid van BKS-entstof prysgegee word.